Conceptos fundamentais do IRPF
Guía completa sobre os conceptos fundamentais do IRPF: natureza, contribuíntes, feito impoñible, rendas exentas, período impositivo e tributación conxunta.
O Imposto sobre a Renda das Persoas Físicas (IRPF) é o imposto que máis afecta ao cidadán común. Esta guía reúne os conceptos fundamentais: que é, quen paga, que renda grava, que está exento e como se estrutura a tributación.
🔵 Normativa principal: Arts. 1, 2, 6, 7, 8, 9 e 82-84 Lei IRPF
Que é o IRPF?
🔵 Art. 1 Lei IRPF: O IRPF é un tributo de carácter persoal e directo que grava, segundo os principios de igualdade, xeneralidade e progresividade, a renda das persoas físicas de acordo coa súa natureza e as súas circunstancias persoais e familiares.
Que se entende por "renda"?
🔵 Art. 2 Lei IRPF: A renda é a totalidade dos rendementos, ganancias e perdas patrimoniais, así como as imputacións de renda establecidas por lei, con independencia do lugar onde se producisen e calquera que sexa a residencia do pagador.
Os compoñentes da renda que forman o feito impoñible son:
- Rendementos do traballo
- Rendementos do capital
- Rendementos de actividades económicas
- Ganancias e perdas patrimoniais
- Imputacións de renda establecidas por lei
Para efectos do cálculo, a renda clasifícase en renda xeral e renda do aforro.
O mínimo persoal e familiar
O mínimo persoal e familiar é a parte da base liquidable destinada a cubrir as necesidades vitais do contribuínte e das persoas que dependen del. Esa parte non tributa.
Ámbito de aplicación
🔵 Arts. 4 e 5 Lei IRPF: O IRPF aplícase en todo o territorio español, con especialidades para Canarias, Ceuta e Melilla, e sen prexuízo dos réximes forais do País Vasco e Navarra.
Aplícase tamén de conformidade cos tratados e convenios internacionais incorporados ao ordenamento interno (art. 96 Constitución Española).
Cesión parcial ás Comunidades Autónomas
Desde 2009, o límite máximo de cesión do IRPF a cada Comunidade Autónoma é o 50 % do rendemento producido no seu territorio (art. 3 Lei IRPF, en relación coa Lei 22/2009).
As competencias normativas que poden asumir as Comunidades Autónomas de réxime común inclúen:
| Materia | Detalle |
|---|---|
| Mínimo persoal e familiar | Incrementos ou reducións de ata o 10 % en cada contía |
| Escala autonómica | Debe ser progresiva; aplicable á base liquidable xeral |
| Deducións autonómicas | Poden regular xustificación, límites, condicións e regras especiais |
| Dedución por investimento en vivenda | Só réxime transitorio (suprimida desde o 1 de xaneiro de 2013) |
Mínimo persoal e familiar
Detalle Incrementos ou reducións de ata o 10 % en cada contía
Escala autonómica
Detalle Debe ser progresiva; aplicable á base liquidable xeral
Deducións autonómicas
Detalle Poden regular xustificación, límites, condicións e regras especiais
Dedución por investimento en vivenda
Detalle Só réxime transitorio (suprimida desde o 1 de xaneiro de 2013)
Quen son contribuíntes?
Art. 8 Lei IRPF
Son contribuíntes do IRPF:
- As persoas físicas con residencia habitual en España.
- As persoas físicas con residencia habitual no estranxeiro por seren membros de misións diplomáticas, consulares ou de organismos internacionais españois (art. 10 Lei IRPF).
Non son contribuíntes as sociedades civís non suxeitas ao Imposto sobre Sociedades, herdanzas xacentes, comunidades de bens e demais entidades do art. 35.4 LGT. As súas rendas atribúense aos seus socios, herdeiros ou partícipes mediante o réxime de atribución de rendas.
Residencia habitual en España
Art. 9 Lei IRPF
Considérase que unha persoa ten residencia habitual en España cando concorra algunha destas circunstancias:
- Permanencia máis de 183 días no ano natural en territorio español (compútanse ausencias esporádicas, agás que se acredite residencia fiscal noutro país; en paraísos fiscais a Administración pode esixir proba de 183 días).
- Que radique en España, de forma directa ou indirecta, o núcleo principal ou a base das súas actividades ou intereses económicos.
Presúmese, agás proba en contrario, que o contribuínte reside en España cando o seu cónxuxe non separado e fillos menores dependentes residen habitualmente en España.
O concepto de "permanencia" inclúe presenza certificada, días presuntos (entre dúas presenzas acreditadas) e ausencias esporádicas (segundo criterios do TEAC).
Residencia para efectos de Comunidade Autónoma
Para determinar en que Comunidade Autónoma reside o contribuínte aplícanse estes criterios por orde:
| Criterio | Descrición |
|---|---|
| 1. Permanencia | Maior número de días do período impositivo nese territorio |
| 2. Principal centro de intereses | Comunidade onde se obtén a maior parte da base impoñible |
| 3. Última residencia declarada | Para efectos do IRPF |
1. Permanencia
Descrición Maior número de días do período impositivo nese territorio
2. Principal centro de intereses
Descrición Comunidade onde se obtén a maior parte da base impoñible
3. Última residencia declarada
Descrición Para efectos do IRPF
🟡 Importante: Non producen efecto os cambios de residencia que teñan por obxecto principal lograr unha menor tributación efectiva (art. 72.3 Lei IRPF).
Feito impoñible: rendas suxeitas e non suxeitas
Rendas suxeitas
Constitúe o feito impoñible a obtención de renda polo contribuínte. Presúmense retribuídas, agás proba en contrario, as prestacións de bens, dereitos ou servizos susceptibles de xerar rendementos do traballo ou do capital.
Rendas non suxeitas
Non están suxeitas ao IRPF, entre outras:
- As cantidades percibidas pola disposición da vivenda habitual mediante hipoteca inversa (maiores de 65 anos ou persoas en situación de dependencia), se se axustan á regulación financeira vixente.
- As rendas que se poñan de manifesto en seguros que instrumenten compromisos por pensións, cando a participación en beneficios non sexa consecuencia de ningún dereito do tomador.
- As devolucións derivadas de cláusulas chan (acordos con entidades financeiras, sentenzas ou laudos), xunto cos seus intereses indemnizatorios. Esta non suxeición ten efectos desde o 21 de xaneiro de 2017 e aplícase a exercicios anteriores non prescritos.
- Axudas económicas para gastos de enfermidade non cubertos pola Seguridade Social, destinadas ao tratamento ou restablecemento da saúde.
🟡 Cláusulas chan — tratamento das cantidades obxecto de devolución: Se esas cantidades se usaron para dedución por investimento en vivenda, o contribuínte perde o dereito a esas deducións e debe regularizar na cota líquida (só exercicios non prescritos). Se se usaron como gasto deducible, compútanse como ingreso no exercicio da devolución.
Rendas exentas
Art. 7 Lei IRPF — Atención: estas rendas non computan para determinar o límite da obriga de declarar.
A continuación recóllense as principais categorías de exención. A listaxe completa está no art. 7 Lei IRPF.
Exencións relacionadas co traballo e prestacións públicas
| Concepto | Condicións relevantes |
|---|---|
| Prestacións por actos de terrorismo | Pensións e prestacións públicas extraordinarias (art. 7.a) |
| Axudas a afectados polo VIH | Real Decreto-lei 9/1993 (art. 7.b) |
| Pensións de mutilados da Guerra Civil | Réximes de Clases Pasivas e lexislación especial (art. 7.c) |
| Indemnizacións por responsabilidade civil (danos persoais) | Na contía legal ou xudicialmente recoñecida (art. 7.d) |
| Incapacidade permanente absoluta ou gran invalidez | Prestacións da Seguridade Social ou entidades substitutorias (art. 7.f) |
| Pensións de clases pasivas por inutilidade | Só se a inhabilitación é completa para toda profesión ou oficio (art. 7.g) |
| Prestacións por maternidade/paternidade | Da Seguridade Social ou entidades alternativas; límite: prestación máxima SS (art. 7.h); base máxima de cotización 2025: 4.909,50 €/mes |
| Acollemento de menores, maiores de 65 ou persoas con discapacidade | Prestacións de institucións públicas (art. 7.i) |
| Anualidades por alimentos a favor de fillos | Percibidas polos fillos en virtude de decisión xudicial (art. 7.k) |
| Premios literarios, artísticos ou científicos | Declarados exentos pola Administración + premios Princesa de Asturias (art. 7.l) |
Prestacións por actos de terrorismo
Condicións relevantes Pensións e prestacións públicas extraordinarias (art. 7.a)
Axudas a afectados polo VIH
Condicións relevantes Real Decreto-lei 9/1993 (art. 7.b)
Pensións de mutilados da Guerra Civil
Condicións relevantes Réximes de Clases Pasivas e lexislación especial (art. 7.c)
Indemnizacións por responsabilidade civil (danos persoais)
Condicións relevantes Na contía legal ou xudicialmente recoñecida (art. 7.d)
Incapacidade permanente absoluta ou gran invalidez
Condicións relevantes Prestacións da Seguridade Social ou entidades substitutorias (art. 7.f)
Pensións de clases pasivas por inutilidade
Condicións relevantes Só se a inhabilitación é completa para toda profesión ou oficio (art. 7.g)
Prestacións por maternidade/paternidade
Condicións relevantes Da Seguridade Social ou entidades alternativas; límite: prestación máxima SS (art. 7.h); base máxima de cotización 2025: 4.909,50 €/mes
Acollemento de menores, maiores de 65 ou persoas con discapacidade
Condicións relevantes Prestacións de institucións públicas (art. 7.i)
Anualidades por alimentos a favor de fillos
Condicións relevantes Percibidas polos fillos en virtude de decisión xudicial (art. 7.k)
Premios literarios, artísticos ou científicos
Condicións relevantes Declarados exentos pola Administración + premios Princesa de Asturias (art. 7.l)
Exencións en bolsas (art. 7.j e art. 2 Rgto. IRPF)
Bolsas para estudos regrados
| Tipo de estudo | Sen gastos de transporte/aloxamento | Con gastos incluídos |
|---|---|---|
| Ata o 2º ciclo universitario | 6.000 €/ano | 18.000 €/ano |
| 3º ciclo (doutoramento) | 21.000 €/ano | 24.600 €/ano |
Ata o 2º ciclo universitario
Sen gastos de transporte/aloxamento 6.000 €/ano
Con gastos incluídos 18.000 €/ano
3º ciclo (doutoramento)
Sen gastos de transporte/aloxamento 21.000 €/ano
Con gastos incluídos 24.600 €/ano
Se a duración é inferior ao ano natural, os importes ratéanse.
Requisitos: bolsas públicas ou de entidades sen ánimo de lucro; concesión con criterios de mérito, capacidade e publicidade en convocatoria aberta.
Bolsas de investigación
A exención alcanza a totalidade da dotación económica, incluídas axudas complementarias para asistir a foros científicos ou realizar estadías noutros centros de investigación.
Exencións en ganancias patrimoniais
| Suposto | Condición principal |
|---|---|
| Doazóns a entidades do art. 68.3 Lei IRPF | Entidades con dereito a dedución por donativos |
| Transmisión de vivenda habitual por maiores de 65 anos ou dependentes | Exención total (art. 33.4.b) |
| Pagamento de débedas tributarias con bens do Patrimonio Histórico | Conforme ao art. 73 Lei 16/1985 |
| Dación en pagamento de vivenda habitual | Cancelación de hipoteca; sen outros bens suficientes para pagar |
| Reinvestimento en vivenda habitual | Reinvestimento do importe obtido en nova vivenda habitual (art. 38.1) |
| Reinvestimento en nova ou recente creación | Transmisión de accións polas que se practicou dedución (art. 38.2) |
| Reinvestimento en rendas vitalicias (maiores de 65 anos) | Transmisión de calquera elemento patrimonial; máximo reinvertible: total percibido (art. 38.3) |
| Quitas e dacións en pagamento en procedementos concursais | Só se as débedas non derivan de actividades económicas |
Doazóns a entidades do art. 68.3 Lei IRPF
Condición principal Entidades con dereito a dedución por donativos
Transmisión de vivenda habitual por maiores de 65 anos ou dependentes
Condición principal Exención total (art. 33.4.b)
Pagamento de débedas tributarias con bens do Patrimonio Histórico
Condición principal Conforme ao art. 73 Lei 16/1985
Dación en pagamento de vivenda habitual
Condición principal Cancelación de hipoteca; sen outros bens suficientes para pagar
Reinvestimento en vivenda habitual
Condición principal Reinvestimento do importe obtido en nova vivenda habitual (art. 38.1)
Reinvestimento en nova ou recente creación
Condición principal Transmisión de accións polas que se practicou dedución (art. 38.2)
Reinvestimento en rendas vitalicias (maiores de 65 anos)
Condición principal Transmisión de calquera elemento patrimonial; máximo reinvertible: total percibido (art. 38.3)
Quitas e dacións en pagamento en procedementos concursais
Condición principal Só se as débedas non derivan de actividades económicas
Para a exención por reinvestimento en vivenda habitual (art. 38.1), o inmoble debeu ser a vivenda habitual do contribuínte no momento da venda ou téreo sido en calquera día dos dous anos anteriores.
Exencións para actividades económicas e subvencións
- Subvencións da política agraria e pesqueira comunitaria, incluídas as axudas aos eco-réximes (D.A. 5ª Lei IRPF).
- Axudas públicas para reparar a destrución por incendio, inundación, afundimento ou outras catástrofes de elementos patrimoniais afectos a actividades económicas ou de vivendas habituais (D.A. 5ª).
- Axudas para o abandono do transporte por estrada (Ministerio de Transportes).
- Axudas por danos persoais ou patrimoniais causados pola DANA 2024 (Real Decreto-lei 6/2024). → Guía completa: axudas DANA e a súa tributación.
Atención (DANA 2024 — actividades económicas): As axudas directas de 5.000 € a empresarios ou profesionais persoas físicas dos municipios afectados están exentas como rendemento de actividades económicas. Requisitos: domicilio fiscal ou establecemento neses municipios ao 28-10-2024, alta censal mantida ata o 30-06-2025 e autoliquidacións presentadas do exercicio 2023 con actividades económicas.
A unidade familiar e a tributación conxunta
Arts. 82–84 Lei IRPF
Modalidades de unidade familiar
| Modalidade | Composición |
|---|---|
| 1ª — Matrimonio | Cónxuxes non separados + fillos menores (agás emancipados) e maiores incapacitados suxeitos a patria potestade prorrogada ou curatela representativa |
| 2ª — Monoparental | Pai ou nai + totalidade dos fillos que convivan con el/ela |
1ª — Matrimonio
Composición Cónxuxes non separados + fillos menores (agás emancipados) e maiores incapacitados suxeitos a patria potestade prorrogada ou curatela representativa
2ª — Monoparental
Composición Pai ou nai + totalidade dos fillos que convivan con el/ela
Regras básicas:
- Ninguén pode pertencer a dúas unidades familiares ao mesmo tempo.
- A composición determínase a 31 de decembro.
- Se un fillo cumpre 18 anos durante o ano, xa non forma parte da unidade familiar nese período.
Opción pola tributación conxunta
- É voluntaria e exércese ao presentar a declaración.
- Debe abarcar todos os membros da unidade familiar.
- Se un membro declara individualmente, os demais tamén o deben facer individualmente.
- A opción non vincula para exercicios seguintes.
- Desde 2024, para cambiar a opción xa exercida nunha autoliquidación anterior, hai que marcar a casa [124] e consignar o número de xustificante na casa [104].
Características da tributación conxunta
| Elemento | Regra |
|---|---|
| Escalas de gravame | As mesmas que en tributación individual |
| Responsabilidade | Todos os membros responden solidariamente |
| Mínimo persoal | 5.550 € anuais (con independencia do número de membros) |
| Reducións da base | Límites de previsión social aplícanse individualmente por cada partícipe |
| Compensación de perdas | As perdas da conxunta só poden compensalas en tributación individual posterior os que as xeraron |
Escalas de gravame
Regra As mesmas que en tributación individual
Responsabilidade
Regra Todos os membros responden solidariamente
Mínimo persoal
Regra 5.550 € anuais (con independencia do número de membros)
Reducións da base
Regra Límites de previsión social aplícanse individualmente por cada partícipe
Compensación de perdas
Regra As perdas da conxunta só poden compensalas en tributación individual posterior os que as xeraron
Redución por declaración conxunta
- Modalidade 1ª (matrimonio): redución de 3.400 € anuais na base impoñible.
- Modalidade 2ª (monoparental): redución de 2.150 € anuais — agás que o contribuínte conviva co pai ou nai do fillo (en cuxo caso non aplica).
Período impositivo e devindicación
Con carácter xeral:
- O período impositivo coincide co ano natural (1 de xaneiro a 31 de decembro).
- O imposto devíndícase o 31 de decembro de cada ano.
- Se o contribuínte falece antes do 31 de decembro, o período impositivo péchase na data de falecemento.
Clasificación da renda para efectos do cálculo
| Base | Que inclúe |
|---|---|
| Base impoñible xeral | Rendementos do traballo, do capital inmobiliario, de actividades económicas, imputacións de renda, ganancias e perdas con período de xeración ≤ 1 ano |
| Base impoñible do aforro | Rendementos do capital mobiliario (intereses, dividendos…), ganancias e perdas con período de xeración > 1 ano |
Base impoñible xeral
Que inclúe Rendementos do traballo, do capital inmobiliario, de actividades económicas, imputacións de renda, ganancias e perdas con período de xeración ≤ 1 ano
Base impoñible do aforro
Que inclúe Rendementos do capital mobiliario (intereses, dividendos…), ganancias e perdas con período de xeración > 1 ano
A base liquidable é o resultado de aplicar as reducións legais ás bases impoñibles. O mínimo persoal e familiar minora a cota íntegra (non a base).
Outras rendas exentas destacadas
Ademais das do art. 7 Lei IRPF, están exentas ou non suxeitas:
- Dietas e asignacións para gastos de viaxe (dentro dos límites regulamentarios — arts. 17.1.d e 9 Rgto. IRPF).
- Rendementos do traballo en especie exentos (art. 42.3 Lei IRPF): vales de comida, transporte colectivo, seguros de saúde, gardería, formación…
- 50 % dos rendementos do traballo de tripulantes de buques inscritos no Rexistro Especial de Buques e Empresas Navieiras de Canarias (art. 73 Lei 19/1994).
- Rendementos do traballo de organismos internacionais (IOSCO, PIOB) percibidos polo seu persoal directivo e laboral vinculado ao seu obxecto estatutario.
- 50 % dos rendementos do traballo derivados de participacións con dereitos económicos especiais (carried interest) — intégranse ao 50 % na base impoñible (D.A. 53ª Lei IRPF, desde 2023).
- Subvencións forestais para leiras xestionadas con plans técnicos aprobados pola administración forestal, sempre que o período de produción sexa superior a 3 anos (D.A. 4ª Lei IRPF).
- Axudas para rehabilitación enerxética de edificios (programas PREE, PREE 5000, autoconsumo renovable, etc.) concedidas ao abeiro dos distintos Reais Decretos do Plan de Recuperación (D.A. 5ª.4 Lei IRPF).
- Axudas para o primeiro dividendo dixital (Real Decreto 920/2014). Nota: as do segundo dividendo dixital si están suxeitas e non exentas.
- Rendas en procedementos concursais (quitas e dacións en pagamento) cando as débedas non deriven de actividades económicas.
- Indemnizacións a familiares de vítimas do voo GWI9525 (D.A. 51ª Lei IRPF, desde o 31-03-2022).